Berge av Jan Kjærstad

Det er nesten eit år sidan forrige innlegg. Likevel har eg bestemt meg for å ikkje åpne dette innlegget med ein lang tirade om korfor det ikkje har passa å blogge det siste året. De har høyrd det før. Dette innlegget skal handle om Berge og kanskje litt om dei tidlegare forsøka eg har gjort på å komme på godfot med Jan Kjærstad. For eigentleg gav eg opp forfattarskapen hans etter Tegn til kjærlighet for ganske mange år sidan. Eg hadde plassert han i kategorien “forfattarar mange liker, men som eg aldri har forstått meg på”, saman med Kjartan Fløgstad, Roy Jacobsen og Lars Saabye Christensen. Men så kom Berge. For det første var boka nominert til Bokbloggerprisen, og eg synest eg skulder avstemninga å i alle fall ha lese bøkene før eg stemmer (dersom eg framleis kan kalle meg bokblogger med eit innlegg i året?) For det andre er boka kritikarrost som ein modig og viktig tekst om då terroren råka Norge, den 22. juli 2011. Og det i seg sjølv tenker eg på som ein god grunn til å gi Kjærstad ei ny sjanse.

Berge.png

Vel. Eg hadde ikkje komme langt før eg blei minna om korfor eg ikkje har likt Jan Kjærstad sine bøker tidlegare. Eg har hittil ikkje opplevd å komme “på innsida” av ein einaste av karakterane hans og eg synest han har ei tidvis pompøs og forsøksvis eksperimentell haldning til språket, som ikkje fungerer.

Ramma for romanen er eit massemord i Maridalen. Ein familie på fem: ein framståande AP-politikar, sambuaren hans, dottera og hennar franske kjæraste og hans barn blir finne drepne på familien si hytte i Nordmarka. Lesaren får innblikk i dagane og månadane etter denne tragedien, først fortald gjennom journalisten Ine Wang, deretter fortald gjennom dommaren Peter Malm og til slutt fortald gjennom den mistenkte ekskjærasten til den avdøde politikardottera, Nicolai Berge. Det reint  forteljartekniske fungerer godt. Dei tre forteljarinstansene gir romanen ei bredde gjennom dei ulike perspektiva dei representerer. Tanken er nok å få bygd opp ei slags fleirstemmigheit, som underbygger kompleksiteten i handlinga. Og det fungerer til ei viss grad. Men dei tre forskjellige eg-personane er og blir flate karakterar. Anita i Artemisas verden skriv “Stort sett så synes jeg romanen appelerer mer til hjernen enn til følelsene.” Og det er ei beskriving eg kan skrive under på.

Eg faller av lasset ganske tidleg. Eg får aldri klarheit i korfor drapet på denne politikarfamilien blir forstått som eit terrorangrep og fører til rosehav og landesorg. Og dermed heng ikkje grunnpremisset for romanen saman med den såkalla “modige” og “viktige” drøftinga av den terroren som faktisk har ramma Norge. I mine auge handler Berge om ei familietragedie, eit massemord, eller ein annan form for meiningslaus nedslakting av ein familie som tilfeldigvis er aktive i rikspolitikken. Men den handler ikkje om terror. Romanen legitimerer heller ikkje seg sjølv, ved å gi meg ein einaste grunn til at eg skal oppfatte massedrapet som terror. Snarare tvert i mot, terrorisme-motivet blir heller svekka utover i romanen, og særskild i den tredje delen. Terrorisme blir definert utifrå at det er ein handling som er ledsaga av eit politisk, religiøs eller ideologisk mål. (https://snl.no/terrorisme) Og dette aspektet er ikkje til stades i Kjærstad sin roman.

I og med at eg ikkje kjøper denne ramma, faller veldig mange av referansene til 22. juli i skrinn jord. AUF, Utøya, Regjeringskvartalet (her observert frå trappa til Hovudbiblioteket), avisoverskiftene, utsagna om hat og kjærleik, rosene, Norge som mista uskulda si … Eg kjøper det ikkje. Retorikken står ikkje i samsvar med det massemordet, familietragedia eller kva vi nå skal kalle det, som har finne stad i det fiktive universet. Og dermed blir ikkje Berge den viktige litterære drøftinga av 22. juli-tragedien som boka kunne vore. Så lenge eg ikkje lar meg overtyde om at det faktisk dreier seg om terror, blir alle referansene og all symbolikken knytta til 22. juli bare påtrengande. Og i særlig stor grad gjeld dette skildringane av relasjonen mellom Nicolai Berge og den drepne Gry Storefjeld, ei romanse mellom to unge AUF-ere, som blei innleia på Utøya. Dei mange referansene til det terrorangrepet som faktisk ramma landet vårt i 2011 heng ikkje saman med den aktuelle drapssaka. Grunnpremisset for handlinga i romanen er ikkje samanliknbart med 22. juli-terroren. Berge handler ikkje om politisk, ideologisk eller religiøst motivert terrorisme. Og dermed blir ikkje forsøket på ei litterær behandling av tragedien vellykka. Eg meiner at parallellane mellom handlinga i Berge og Orderud-saka er langt fleire. I del to, der det er juristen og dommaren som fører ordet, er Peter Malm inne på ei problematisering av kor vidt det går an å gjennomføre ein rettferdig rettsak etter eit så stort mediesirkus. Dette kjenner vi òg igjen frå Orderud-saka og andre kriminalsaker kor mediedrivet har vore stort i forkant av ei rettsak. Alt dette er legitime spørsmål. Og hadde romanen halde seg til å diskutere forhaldet mellom instansene i det tredelte maktapparatet og den fjerde statsmakt på dette planet, hadde det kanskje vore ein god samfunnskritikk. Men dette aspektet drukner i den overdrivne bruken av 22. juli-symbolikk.

Innleiingsvis skreiv eg at eg ville gi Jan Kjærstad ei ny sjanse, nettopp på grunn av denne tematikken. Årsaken til at eg hittil ikkje har vore begeistra for bøkene hans, er at eg  synes han skriv tekstar der han sikter høgt gjennom språkføringa, symbolbruken og ein intellektualisert skrivemåte.  Mitt inntrykk er at Kjærstad forsøker å skrive postmodernistisk samfunnskritikk ala Paul Auster, men der Auster treff blink, bommer Kjærstad. Språket blir pompøst og intellektualiseringa blir påtrengande. Og her er Berge dessverre ikkje noko unntak. Tidleg i romanen introduserer Ine Wang uttrykk som “påtent” og symbolikk knytta til “tennplugg”. Og denne symbolikken går igjen, som eit symbol som aldri blir gjennomført. Det same gjeld fargesymbolikken. Med setningar som “De var så hvite at man famler etter ord som kunne forsterke adjektivet hvit” og skogen som blir beksrive som “femti nyanser av grønt”, får meg bare til å himle med auga.

Eg var ein gong på ei forelesning med ein svensk litteraturprofessor som introduserte omgrepet “a bookish book”. Det er ei bok som er bygga opp rundt bøker, der referansene til kjende bøker i verdslitteraturen er eit bærande element. Og Berge er i aller høgaste grad “a bookish book”. Men nok ein gong faller denne konstruksjonen saman. For eksempel går Dickens Bleak House igjen, som ei bok som av ulike årsaker står i bokhylla til dei tre eg-personane. Men allusjonen forsvinn i lause lufta – den blir ikkje ein bærande konstruksjon, snarare ein form for “namedropping” av ein kjend roman. Dommaren Peter Malm gjer ei rask gjennomgang av russiske, amerikanske og britiske krimklassikkarar. Og nok ein gong sitt eg igjen og spør kva slags funksjon denne oppramsinga har. Som så mykje anna, både på språk- og handlingsplanet, er ikkje denne “bookish book”-konstruksjonen det han potensielt kan vere. For “a bookish book” som er godt skriven har gjerne eit sterkt litteraturhistorisk rammeverk som handlinga er konstruert rundt.

Konklusjonen min er at boka har spenning og handlingsdriv nok til at eg kjende ei trang til å lese ho ferdig, men ikkje stort meir enn det. Berge er ei bok der både handling, språket og konstruksjonen har stort potensiale, men boka utnytter ikkje dette potensialet.

via Berge av Jan Kjærstad

4 comments

  1. Og der fikk jeg svaret på det jeg lurte på under mitt eget innlegg om boken. Du har lest Kjærstad før og du bekrefter mine mistanker om at det ikke er nødvendig å prioritere hans bøker videre. Jeg synes for så vidt jeg kom litt under huden på Berge i siste del, men i den første holdt jeg på å gi opp hele boken. Jeg satser nok heller på å lese en av Auster-bøkene jeg har i bokhyllen da:-)

    Det du sier om at massedrapene ikke er terror er i grunn noe som murret litt i bakhodet da jeg hadde lest boken. Med Berge som gjerningsmann er det jo snakk om et personlig massedrap, sjalusi i grunn, og ikke politisk.

    • Ja, det er nettopp det! Jo lenger ut i boka eg kjem, jo mindre solid blir grunnpremisset. Og boka riv på ein måte bort sitt eige fundament. Ikkje på ein sånn vellykka og spennande meta-fiksjon-måte, men på ein rar måte som eg ikkje synest fungerer.

      Nei, ikkje bruk meir tid på Kjærstad. Det kjem i alle fall ikkje eg til å gjere.

  2. Haha, jeg som nettopp var inne og leste omtalen til Elisabeth – og der skrev noe sånt som at jeg ble ørlite grann fristet til å lese boka. Well, not so much anymore 😀

Legg igjen ein kommentar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s