Luftmensch av Joanna Rzadkowska

Dei siste vekene har eg forsøkt å skaffe meg oversikt over norsk lyrikk gitt ut i 2016. Ifølgje databasen på eBokBib er det hittil i år gitt ut 43 norske diktsamlingar. Det er altså eit ganske stort materiale å skaffe oversikt over og eg er langt frå ferdig. I min iver etter å dele  inntrykk frå diktlesinga mi, posta eg i går kveld følgjande kommentar på Instagram:

«Forlag, forfattarar og lyrikkinteresserte lesarar klager over at den allmenne interessa for dikt er for låg. Folk kjøper ikkje, les ikkje, interesserer seg ikkje for poesi, blir det sagt. Og så skulder vi på bestselgjarane. Men ærlig talt – ta ein kikk på det som faktisk blir gitt ut. Luftmensch, ei av årets lyrikksamlinger, Joanna Rzadkowska si andre bok kan i beste fall minne om kjøleskapspoesi – altså tilfeldige ord slengt saman utan rød tråd og meining, ispedd eit og anna klisjéaktig visdomsord. Når eg les denne tenker eg at det ikkje er all lyrikk som har fått eit ufortjent dårleg rykte. Ein del lyrikk er rett og slett dårleg.»

Planen var å skrive ein samlepost kor eg skreiv litt om mange av dei diktsamlingane eg har lese. Og for ordens skuld, til eventuelle nye lesarar: Eg er ikkje ute etter å ta lyrikken som sjanger, slik nokre av Instagramkommentarane har antyda. Eg ser at generaliseringa mi i innlegget blir feil, fordi eg held fram ei einskild diktsamling som representant for lyrikken som sjanger. Og det var ikkje min intensjon. Min intensjon var å – på linje med alle dei euforiske instagram-bokanmeldelsane, fulgt av #godbok og #detdumålese, presentere ei av dei bøkene som eg tenker eg like gjerne kunne latt vere å lese. I mine auge er Instagram som arena for bokomtaler og litteraturformidling verdilaust dersom vi ikkje skal kunne formidle negative omtaler der. I forlenginga av reaksjonane som kom på denne posten, ser eg det likevel som nødvendig å presentere ei grundigare lesning av denne diktsamlinga. Det er ikkje så ofte eg tar meg bryet med å lese ei bok om igjen, etter å ha stild spørsmål ved korfor dette i det heile tatt blei gitt ut, men denne gongen har eg altså gjort det.

Dikta i Luftmensch handler om mennesket og vender seg stort sett innover, utan å presentere dei store sentrallyriske temaa. Dikta i Rzadkowska si andre diktsamling, har samanhengen mellom mennesket, mennesket som kropp og kroppen som maskineri som (det nærmaste eg kjem ein) overordna tematikk.

img_4992

img_4993

Det siste diktet i samlinga, “Slagmarker”, blir runda av med strofene

«Hvem trenger evangeliene når man har
sykehus

Etter oppstrammingen har ansiktet mitt
fremtidens glød.»

Menneskemaskinen eller mennesket som kropp  har med andre ord tatt over for  religionen, dei plastiske operasjonane gir tru på framtida.

I utgangspunktet kunne dette vore ein interessant tematikk: kroppsfikseringa; idealmennesket; kroppsdyrkinga. Eg kan se føre meg ei god diktsamling med tematikken mennesket som maskin. Nokre av bileta Rzadkowska bruker gir til og med assosiasjoner til Rolf Jacobsen sine dikt. For eksempel diktet «Forstyrrelser», som har henta både rytme og biletbruk frå Jacobsen og «Byens metafysikk»:

img_5033

Tross spennande tematikk og tross fleire klare tekstlege referanser til både kunst-, litteraturhistorie og vitskap, faller dei fleste av dikta igjennom som einskildtekstar. Og det er synd, for dei overordna motiva i Luftmensch er verkeleg interessante og eg skulle gjerne lese ei diktsamling som diskuterte nettopp dette med det kroppslege mennesket sin relasjon til seg sjølv og verda. Men altfor mange av dei einskilde dikta manglar ein indre samanheng. Dermed blir både intertekstualiteten og forsøka på å tematisere mennesket som maskin og kropp ståande som pompøse magaplask, som «Dante løy da han skrev/ at skjærsilden er befolket». Eg er blitt oppfordra til å begrunne det eg framheva som den største svakheita på Instagram, nemleg at dikta manglar ein indre samanheng og at dei ikkje fungerer som sjølvstendige tekstar. Fleire av dikta blir avslutta med floskelaktige konklusjonar av typen «Du er den eneste som vet/ det verste jeg har gjort» («Minnemuseum» s. 8), «Ingenting er avsluttet/ mens alt allerede er påbegynt» («Pasta med pesto», s. 13) , «En vind blåser inn i munnen/ marinerer meg, innenifra» («En kjærlighetshistorie», s. 26) for å ikkje snakke om diktet «Landskap sett ovenfra» som slutter med «Jeg er takknemlig, men mot hvem?/ Takk tilfeldighet. Takk vilje. Takk lede.»

img_4990

Strukturen på dette diktet er typisk for fleire av dikta i samlinga. Det begynner med ei oppramsingsprega framstilling av kvardagslege elementer som ikkje har nokon åpenbar samanheng, ei litterær referanse som ikkje passer inn i resten av teksten og ein noko pompøs avslutsningssetning: «Takk tilfeldighet. Takk vilje. Takk lede.» Utan dei to siste strofene, kunne diktet vore ei framstilling av eit menneske i ein kvardag. Men dei siste to strofene, om forandring, høygir, resignasjon og takknemligheit, blir fortsyrrande og øydeleggjande for diktet som heilheit. Det er ei samanblanding av høge og låge språklege nivå som gjer teksten usamanhengande.  Det blir òg for mange element i eit og same dikt som ikkje peiker i nokon samla retning. Dette forvansker lesinga av dikta. Den same strukturen finn i vi i diktet «Forstyrrelser», som er avbilda lenger opp, det med mest eksplisitte Rolf Jacobsen-referanser. Her er dei første strofene noko kvardagsleg og ganske sanseleg og så forsvinn dikteget ut i ein metafysikk som ikkje er meiningsberande for den samla teksten.

Denne mangelen på retning eller meiningsberande samanheng mellom ulike strofer i diktet, kunne hatt ein funksjon dersom det var støtta opp av for eksempel lydlege eller språklege kvalitetar som gav dikta eit «likevel». Men Rzadkowska har vald å følgje ei relativt prosaisk formlinje i diktinga si. Og utan å vende tilbake til «Digtets Aand» og andre klassisistisk-konservative diktideal, er det grunnlag for å hevde at eit prosaisk formspråk i eit dikt generelt stiller høgare krav til både biletbruk og samanheng innad i det einskilde diktet. Rzadkowska sine dikt har – i den grad det er mogleg, når vi snakker om språk – ingen eksplisitte lydlege verkemiddel, utover fraseringa. Totaliteten av form og innhald; fråveret av meiningsberande samanheng innad i tekstane og lydlege elementer som skaper ei lyrisk ramme, er mitt grunnlag for å samanlikne denne diktsamlinga med kjøleskapspoesi. Luftmensch framstår som ei samling ord, nokre kloke setningar innimellom, litt sporadisk livsvisdom og nokre abstrakte konklusjonar som ikkje heng saman med resten av teksten. Når forfattaren i tillegg stadig presenterer referanser til tidlegare kunst utan åpenbar (eller godt skjult) samanheng til resten av teksten,  blir totalinntrykket av boka at det er ei samling rotete og usamanhengande tekst som i beste fall er uferdig.

Mi faglege-/teoretiske forankring er knytta til eit fenomenologisk kunst- og litteratursyn. Noko forenkla sagt handler det om ei vektlegging av det sanselege i kunsten, der eg lener meg mykje på Maurice Merleu-Ponty og Hans Ulrich Gumbrecht sin estetikk. Anten det er snakk om ein spenningsroman eller ei diktsamling, meiner eg at den gode litteraturen skal formidle noko meir enn bare eit meiningsinnhald. Eller, for å nytte høvet til å lime inn det sitatet av Gunnar Ekelöf som eg åpna masteroppgåva mi med:

All konst bör vara ren sinnesnjutning. All stor konst är det. Meningen, metafysiken hör inte till konsten. En dikt betyder ingenting, dess betydelse er fullständigt oväsentlig; alla tiders surrealismer är misslyckade i den mån de presenterar känslotankar i stället för färgar och former. Allt spekulativt skall bort ur konsten till förmån för den rena lungna sinnesnjutningen. (Vilket inte utesluter att en sak som föreställer något kan vara betydligt mycket vackrare än en sak som inte föreställer något; men meningen har inte någon som helst betydelse för konstvärkets skönhet.) (S8:591).

Med andre ord, eg har tidlegare gått ganske langt i å framhalde lyrikken som sjølvstendig i form av sine estetiske eller sanselege kvalitetar, der det Gumbrechtske nærværsbegrepet heilt sentralt. Eg krev altså på ingen måte at den gode litteraturen skal vere full av metafysisk innhald. Den gode litteraturen skal henvende seg til sansane og det skal oppstå eit sanseleg nærvær i møtet mellom lesar og tekst. Dette nærværet kan oppstå gjennom både tekst og innhald, men det er veldig viktig for meg at dikt er veldig mykje meir enn ein abstrakt tekst der ein skal leite etter den eigentlege forfattarintensjonen (slik mange vidaregåandeelevar synest å tru). Det sanselege nærværet kan beskrivast både gjennom innhald- og meiningsstrukturer og gjennom formelle, lydlege, rytmiske strukturer. Likevel, eit minimumskrav for at eg skal vurdere eit dikt som «god litteratur» er at det har ein sanseleg-estetisk apell. Denne bør kunne begrunnast objektivt, for eksempel gjennom dei formelle elementa i teksten.

Avslutningsvis vil eg dermed vende tilbake til kommentaren eg la ut på Instagram. Eg blei møtt med ein del kritiske innvendingar til det at eg tok denne eine diktsamlinga og overgeneraliserte til å gjelde poesien generelt. Og ja, på den eine sida er det grunnlag for å ta sjølvkritikk for denne generaliseringa. På den andre sida, står eg framleis (etter to nye gjennomlesingar av diktsamlinga) for at dette er veldig svakt. Dei lesarane som kjenner meg, veit at eg alltid har hatt eit særskild engasjement for lyrikk. Dette engasjementet for å få blogglesarar eller elevar (eller for så vidt lesarar av masteroppgåva mi, men det trur eg strengt tatt ikkje er så veldig mange) til å lese meir lyrikk må ikkje forvekslast med ein tanke om at all lyrikk er god lyrikk.

Innleiingsvis nemnde eg at eg las Luftmensch som eit ledd i eit oversiktsinnlegg om norsk lyrikk i 2016. Her har eg tenkt å komme grundigare inn på dette med at det er gitt ut over førti nye norske lyrikksamlingar i 2016, samtidig som dette er bøker som typisk drukner bak underhaldningslitteratur og andre sjangrar. Mitt noko impulsive hjartesukk på Instagram i går kveld, var knytta til nettopp dette. Eg trur det er utruleg viktig å jobbe for å skape eit større engasjement og med det ein større lesarkrets til norsk poesi, generelt. Men det krev at forlagsbransjen ikkje ukritisk spyr ut lyrikkutgivelsar som ikkje står på eigne bein.

2 comments

  1. Dette er en underlig greie. Jeg leste faktisk Luftmensch etter at jeg hadde lest din Instagrampost, fordi jeg ble nysgjerrig. Jeg er nok ikke helt enig med deg, men samma det – jeg leste jo faktisk! Jeg syntes posten var begrunnet, om enn i korte trekk, og jeg kan ikke skjønne at du stilles til ansvar for å komme med fullstendig litteraturkritikk på instagram. Du var krass og det var sikkert tøft for dikteren (som jeg btw er bekjent med, for the record), men hvordan skal man kunne formidle og snakke om dikt hvis man ikke kan gjøre det?

    Håper du instagrammer mer, og tenk heller på at du fikk i gang en samtale om lyrikk enn at noen ble sure.

    • Ja, det var omtrent det eg og satt og spurde meg sjølv om. Eg las gjennom instagramposten ganske mange gonger, og synest framleis at eg – lengda og formater tatt i betraktning – trakk fram dei punkta som eg meiner er grunnen til at dikta ikkje når opp. Men det korte formatet krev spissare formuleringer. Eg er einig i at eg var krass, men eg skjønner ikkje kritikken som går på ukvalifisert og ubegrunna synsing. (Særleg ikkje tatt i betraktning at bloggarar ofte møter den same kritikken når dei blir for entusiastiske).

      Lyrikk er ein vanskeleg sjanger, både å skrive, lese og vurdere, fordi formkrava er så mykje større enn i prosaen. Men det fritar ikkje lyrikken frå kritisk vurdering. Tvert i mot er det endå viktigare. Eg høyrer ofte lesarar ta det at ei diktsamling ikkje gir dei noko på si kappe. Mange avfeier heile sjangeren som noko som dei ikkje forstår. Og det synest eg er veldig synd. All lyrikk er ikkje god lyrikk, og det er ikkje slik at det er noko gale med ein lesar som ikkje forstår eit dikt.

      Eg har fokus på samtalen. Eg er trygg nok i mi faglege forankring til at eg kan seie ar det er greit å vere ueinige. Men eg er nysgjerrig på kva som er argumenta for dei som er ueinige i mi estetiske vurdering av dikta. Det ville vore interessant å høyre det og.

Legg igjen ein kommentar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s