Å våkne i ein dystopi

Nokre dagar våkner ein, og livet likner litt for mykje på ein dystopi. I dag var ein slik dag.

Eg skulle ønske Harry Potter, Katniss Everdeen, Batman, Aslan og Pippi Langstrømpe kunne komme med dei overnaturlege kreftene sine og stoppe utviklinga. Verda er kald. Det amerikanske folket har vald ein president som gir folk ulik verdi utifrå kven som er foreldra eller besteforeldra deira, som skil mellom full bloods, half bloods og muggle born. Politikk og reality show går side om side, som i Panem. Det er ein kald, kald vind frå trettitalet som bles over verda nå og skaper forskjell på folk og evig vinter.

Eg skal ikkje prøve meg som politisk kommentator, for det er eg ikkje. Men eg blir redd for korleis verda kjem til å utvikle seg framover. Og denne frykta for framtida er ikkje unik. Andre har vore redde før meg. Faktisk, har fleire forfattarar skrive gode bøker om framtidsfrykta, når den politiske situasjonen på verdsbasis har vore samanliknbar med dagens. Og når kjensla av å leve i ein dystopi blir sterk, finn eg håp i å lese gode dystopiar. Ifølgje Nina Aalstad finn vi to hovudkategoriar i dystopisjangeren: «Den ene er preget av plutselige naturkatastrofer eller sykdom som gjør at (nesten) alle bortsett fra helten dør, den andre beskriver et strengt, framtidig samfunn som man enten må bryte ut av eller bryte ned.» (Barnebokkritikk.no) Og i dag har tankane mine gått til bøker av den andre kategorien; Er den vestlege verda i bevegelse mot noko som likner på desse strenge framtidssamfunna?

Kallocain av Karin Boye, ein forfattar som kanskje først og framst er kjend i Norge for diktet «Javisst gör det ondt när knoppar brister», skreiv denne romanen i 1939-40. Her skildrer ho eit samfunn på 2000-talet, som i stor grad minner om det meir velkjende samfunnet i George Orwells 1984. I Kallocain utvikler hovudpersonen eit sanningsserum som skal hjelpe myndingheitene til å overvåke og kontrollere borgarane, noko som seinare slår tilbake på han sjølv. Parallellane til det sovjetiske og tyske samfunnet på trettitalet er mange og forfattaren har sjølv uttrykt samanlikninga eksplisitt i brev. Og dette gufset frå trettitalet er igjen aktualisert, gjennom den store oppslutninga dei innvandringskritiske politiske partia har fått, både her heime og ikkje minst i USA.

The Hunger Games av Suzanne Collins er ein sterk YA-dystopi. Handlinga er lagt til framtidsstaten Panem, som er delt inn i 12 distrikt. Det er ein årleg tradisjon at kvart distrikt skal sende ein gutt og ei jente til «The Hunger Games» eller «Dødslekene», eit reality show som handler om å vere den eine som overlever. Også her er samfunnskritikken klar og aktuell, her handler det både om underhaldningsindustrien og det totalitære samfunnet.

The Handmaid’s Tale av Margaret Atwood er ei av dei bøkene som gjorde så sterkt inntrykk på meg at eg aldri klarte å skrive eit godt blogginnlegg om boka. Men eg las ho i forbindelse med lesesirkelen til Line for eit par år sidan. Her får vi presentert eit mannsdominert framtidssamfunn, kor kvinnene er avindividualiserte fødselsmaskiner. Etter å ha sett nokre av kveldens kommentarar og debattar på NRK slår det meg kor lett det er å gløyme at det ikkje er sjølvsagt at alle demokratiske land skal kunne ha ein kvinneleg statsleiar. Og det reaksjonære kvinnesynet som har blitt uttrykt gjennom valkampen til Trump, aktualiserer denne dystopien betydeleg.

Harry Potter-serien skildrer ikkje akkurat eit framtidssamfunn, og skil seg på mange måtar frå dystopien. Likevel blir historia om den unge trollmannen stadig mørkare og samfunnet i dei to siste binda må kunne kallast dystopisk. Rasetematikken er åpenbar og bøkene får stadig høgare aktualitet i ei verd kor stadig fleire folkeavstemningar går i favør av å verne om det norske, det britiske eller det amerikanske og kor dei svakaste blir avviste og utestengde.

Desse bøkene har vidt forskjellige målgrupper og svært ulike litterære kvalitetar. Men felles for Atwoods Offred og Rowlings trollmenn er at dei viser korleis einskildpersonar som våger å stå opp og kjempe for verdiane dei trur på, kan få avgjerande betydning. Så sjølv om vi i det verkelege livet må klare oss utan magi og overnaturlege styrke, er det mykje trøyst og håp å hente i ein god dystopi, på ein dag som i dag. Folk har våga å stå for det dei trur på og folk har våga å kjempe mot mørke krefter i samfunnet før. Vi finn gode førebilete både i litteraturen og i historiebøkene. Og ikkje minst finn vi dyktige forfattarar, som Karin Boye, som har våga å bruke språket til å formidle eit politisk budskap, sjølv om det har vore farleg.

Sjølv om bekymringa mi i aller størst grad handler om alle dei menneskene som har latt seg overbevise av fryktretorikken til Trump, strekk den seg òg lenger fram i tid. Eg blir bekymra fordi ein mann som ikkje har nokon uttalt utanrikspolitikk skal forvalte verdas atomlagre. Og eg blir bekymra over at ein av verdas mest folkerike nasjonar skal vere sjølvforsynte på fossilt brennstoff, fordi leiaren deira ikkje trur på global oppvarming. Og eg er redd for at nokre av dei dystopiane som handler om nokre få overlevande i eit landskap etter katastrofen skal bli meir aktuelle som følgje av dette.

The Road av Cormac McCarthy er ei kort, men sterk bok, kor vi møter ein far og ein son som vandrer mot havet i eit utbrent landskap. Dei flykter frå «The bad guys» og går til sengs med frykta for å fryse ihjel eller døy av svolt hengande over seg, kvar kveld. Det er ein veldig sterk tekst, fordi den poetiske dialogen mellom far og son inneheld eit mektig nærvær. Dermed blir frykta og grusomheitene dei beveger seg i gjort veldig levande for lesaren.

Ungdomsromanen Ett sekund om gangen av Sofia Nordin handler om 12 år gamle Hedvig som er den einaste som har overlevd eit smittsomt sjukdomsutbrot. Etter å ha sykla rundt på måfå, bort frå smitten, finn ho ein gård kor ho kan overleve med hjelp av primitivt jordbruk. Her dukker Ella opp, som òg er ei av dei få som har overlevd katastrofen, og dei utvikler eit vennskap samtidig som dei opplever sterke brytningar i ulike måtar å overleve på.

Når nyheitssendingane er så dystre som dei har vore i dag, er blir frykta for at bare nokre få skal oveleve atomkrigen eller miljøkatastrofen aktualisert. Frykta for at barnet mitt skal vekse opp i eit samfunn kor hat og framandfrykt står så sterk at vi ikkje lenger kan vere medmennesker blir sterkare. Og i tillegg til at den politiske situasjonen i verda mangler varme, har det blitt vinter ute. Det gir grunnlag for å koke ei stor bøtte med te, pakke seg inn i eit pledd og flykte inn i bøkene. Bort frå verkelegheita, bort frå politiske debattar og spekulasjonar om framtida. Og nettopp derfor er det fint at nokre av dei mørkaste dystopiane viser eksempler på at få mennesker kan utrette mykje, sjølv under vanskelege forhold. Eg håper framleis at apparatet rundt den amerikanske presidenten er betre enn apparatet rundt den tyske rikskansleren var på trettitalet. Men det er gode grunner til å vere redd nå. Og då er det fint å kunne dempe frykta med gode litterære førebileter, som demonstrerer at kampen mot skremmande krefter i samfunnet kan bli kjempa av einskildpersonar som våger å tru.

2 comments

  1. Takk for at fekk lese bloggen din! Og svært passande at det første innlegget eg las handlar om dystopiar. Eg elskar sjangeren både i bokform og på film, og her var det fleire tips å hente.
    At du drar linjer frå bøkene til verda me lev i i dag er både treffande og litt skremmande.

Legg igjen ein kommentar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s