Vårens langlesing: Krig og fred

Screen Shot 2016-05-13 at 15.07.17

Denne vinteren og våren har eg dels lytta meg gjennom 58 timar og 29 minutter med Anders Ribu si opplesing av Leo Tolstoj sitt storverk, Krig og fred og dels lese den 1069 sider lange romanen. Eg har gjort fleire forsøk å på lese denne romanen tidlegare, men kvar gong har det gått i stå fordi eg ikkje har klart å halde styr på alle karakterane. Eg bestemde meg for å gjere eit nytt forsøk etter å ha sett første episode av BBC-produksjonen på NRK i januar. Og med god drahjelp av tv-serien og Sparknotes, kom eg over kneika og i gang med det som heilt garantert blir ståande som årets store lesaroppleving. Eg har veksla litt mellom lydbok og lesing og begge deler, og etter dei første tre tv-serieepisodane, fekk eg god nok oversikt til at eg kunne lese vidare utan denne visuelle støtta.

NRK krig og fred

Bilete frå nrk.no

Romanen – og tv-serien – følgjer fem familiar i sosieteten i Moskva og St. Petersburg under Napoleonskrigen. Den eldre generasjonen sine verdiar og deira ønske om å vidareføre statusen sin til den yngre generasjonen, er eit bakteppe for ei rekke kjærleiksintriger mellom dei unge. Og parallelt med dei mange konfliktane og dramatikken i overklasselivet, pågår det ein stor krig som engasjerer dei unge mennene, både som soldatar, fangar og offiserer.

Å gi eit fullstendig handlingsreferat frå ein så lang og så kompleks roman, er på ingen måte mogleg. Og etter mi meining er det heller ikkje nødvendig for å skrive om boka. For dei som først og fremst kjenner BBC-produksjonen som blei sendt i vinter, er det ganske klart at hovudfokuset i den tolkninga ligg på kjærleikshistoriene, forholda mellom familiane og intrigene som oppstår rundt forlovingar, ekteskapsinngåelsar og soldatar som ikkje vender heim frå krigen. Og Krig og fred gir eit grundig innblikk i  kvardagslivet til ei rekke einskildpersonar i perioden rundt 1812. Kompleksiteten hos personane som boka handlar om, dei uforutsigbare vala dei gjer og handlingslinja i byane gjer i seg sjølv boka både spennande og lesverdig. Likevel trur eg ikkje det utelukkande er handlinga som gjer romanen til ein klassikar.

Krig og fred 1

Den siste delen av boka er ein 60 sider lang epilog, kor vi først får ei oppsummering av kva som har skjedd med karakterane i tida etter kigen. Del 2 av epilogen er eit lengre essay om historieskriving, utvikling og kva som driv menneska framover og korleis vi forstår folk sine bevegelsar, når vi ser tilbake på hendingar i ettertid. Desse betraktningane er òg tydeleg til stades gjennom sjølve hovuddelen, både eksplisitt som essayistiske avsnitt og implisitt, gjennom måten Tolstoj vel å fortelje historia om Napoleon sitt inntog til Russland på. For samtidig som vi følgjer dei fem familiane sin aktivitet i samfunnet, blir forteljinga om dei unge mennene som har reist ut i krigen sentral. Konfliktar på heimebane, intriger og sjalusi, påverkar både soldatar og løytnantar sine val, noko som i neste omgang får storpolitiske konsekvenser. Og avslutningsvis drøfter Tolstoj korleis historieskrivarane skriv om heltane sine bevegelsar, medan historia faktisk handlar om dei einskilde personane sine bevegelsar. For sjølv om vi har heltar, som Napoleon, Ludvig den 14 og Keiser Alexander, og sjølv om det går an å trekke ei linje frå Paris 1789 til Moskva 1812 ved å sjå på desse store mennene, forklarer ikkje dette korfor 600.000 einskildpersonar vel å følgje Napoleon sin kommando. Tolstoj understreker gjentatte gonger at mennesket har ei evne til å handle etter eiga vilje, mennesket er ikkje bare partiklar som blir styrt av den krafta som kjem frå Napoleon eller Keiser Alexander. Den makta som styrer menneskene, kaller han for «massenes totalsum» og han kritiserer historieskrivinga for å ikkje handle nok om folk sine liv og for å dele opp det han kaller for ein kontinuerlig bevegelse.

Vi kan nå direkte og positivt svare på to av historiens vesentlige spørsmål:
1) Hva er makt?
2) Hvilken kraft er det som frembringer folkenes bevegelse?
1) Makt er en persons forhold til andre personer, og denne ene person deltar desto mindre i en handling jo mer den uttrykker meninger, forslag og rettferdiggjørelser av handlingene.
2) Folkenes bevegelse blir ikke fremkalt gjennom makt og heller ikke gjennom intellektuell virksomhet, ikke engang ved en kombinasjon av de to, slik historikerne har antatt, men av aktiviteten til alle de mennesker som tar del i begivenhetene.

s. 1066

I lys av denne epilogen, og i lys av dei mange drøftingane av kva som avgjer den retninga krigen viser seg å ta, undervegs i romanen, vel eg å lese den episke delen av Krig og fred – altså sjølve handlinga, kjærleiksdramaene og historiane om familiane sine sosiale og økonomiske utfordringar, soldatar som vender heim og offiserer som blir drepne i krigen, ja, heile den store og komplekse romanen – som ei eksempelforteljing på korleis den eigentlege historien ikkje handler om Napoleon og Keisar Alexander eller om Frankrike og Russland, Paris og Moskva. Den eigentlege historien handler om livet til dei tusenvis av einksildpersonane som lot seg styre og som deltok i kamphandlingane på den eine eller andre sida, med veldig ulik motivasjon. Napoleonskrigen handler om den ulykkelege unge guten som reiser i krigen etter å ha tapt faren sine pengar i spel og om den skadde offiseren som overlever på grunn av eit minne om kjærleik der heime. Krigen handler om ei ung grevinne som står igjen aleine på eit gods og om bønder som nekter å ta ordre frå denne kvinna. Krigen handler om einskildpersonar som har valet mellom å forsvare heimane sine og å reise derifrå. Og alle desse små historiene blir ein del av ei større historie om stormakter, heltar og politikk.

Krig og fred har utruleg mange kvaliteter og det er svært mange av dei store og små forteljingane som blir fortalde gjennom romanen, som gjer at romanen framleis er aktuell. Samtidig er det denne overordna koblinga mellom mikronivå og makronivå, mellom individ og nasjon, einskildpersonar og stormakter som gir romanen originalitet. Det er òg denne drøftninga som gjer storverket Krig og fred til så utruleg mykje meir enn dei intrigene som bygg opp handlinga. Og dermed gjer det heller ingenting at det er så vanskeleg å skrive eit oversikteleg handlingsreferat, få oversikt over persongalleriet i teksten eller at ein som lesar av og til går litt i surr med dei russiske fornamna, etternamna og kjælenamna. Det som driv romanen framover er ikkje bare handlinga, men den overordna skildringa av korleis dei mange einskildpersonane er ein del av ei større samanheng.

Leseåret 2015 – nokre høgdepunkt

Vi har skrive 2016 i drøyt to veker nå og det er kanskje for seint å begynne å skulle oppsummere fjoråret og sjå framover i det nye. Men eg gjer det likevel – det kjennest naturleg å starte der, når det er lenge sidan forrige blogginnlegg. For sjølv om 2015 var eit år prega av sjukehusinnleggelsar, behandling og utredningar snarare enn lesing og blogging, har eg fått unna heile 67 bøker (av 52, som var det målet eg sette meg i goodreads). Kun 10 av desse er vanlege e-bøker eller papirbøker. Og 57 av bøkene er lydbøker eg har lytta til gjennom Storytel. Det er noko med det at lydbøker synest mindre konsentrasjonskrevande enn bøker på papir eller lesebrett og det har passa meg god i 2015. Det at eg har lese mange lydbøker gjennom Storytel, har gjort noko med utvalet av bøker eg har lese:
Eg har kun lese ei norsk bok frå 2015.
Eg har lese fire 1001-bøker (ei ebok og tre lydbøker).
Eg har lese veldig mange bøker frå slutten av 90-talet og fram til for eit par år sidan. Eg vil anta at det er rettigheitsproblematikk som gjer at desse bøkene er i overvekt på Storytel.
Eg har gått frå å vere ein som ikkje les krim, til ein som lytter til krim.

Island
Ei av verkeleg gode lyttaropplevingane mine i 2015 har vore bøkene til Arnaldur Indridason om etterforskaren Erlendur Sveinson og kollegaane hans.

indridason

Dette er mørk og saktegåande krim med ei heilt spesiell stemning og karakterar som har djubde. Landskapsskildringane, klimaet, dei lyse sommarnettene, dei mørke vintrane og den røffe, islandske naturen med vatn og fjell, isråkar og ville landskap er svært mektige og sentrale. Kombinasjonen av ein oversikteleg hovudstad som stadig veks og dei mange små, gudsforlatte fiskevera langs kysten kor alle veit alt om alle lager eit bilete av ulike miljø som eg som nordmann og kan kjenne meg igjen i. Samtidig får vi gjennom bøkene ei grundig innføring i historien til eit land som låg strategisk plassert mellom USA og Sovjetunionen under den kalde krigen. Fleire av bøkene viser seg å dreie seg om gamle saker som av ulike årsaker blir reaktualisert og vidare oppklart. Og som ein raud tråd gjennom heile serien, kjem vi stadig tettare innpå etterforskarane, og særleg Erlendur, ein eldre politimann som ber med seg eit indre mørkre. Ivar Nørve sin stemme passer spesielt godt på denne karakteren.

I tillegg til å høyre på bøker frå Island, har eg strikka ei Lopapeysa, ei islandsk kofte frå boka Islandsk strikk. Eg har alltid strikka mykje og dei siste åra har eg fått ei stadig større interesse for mønsterstrikk frå Island, Shetland og Færøyene. Dette er jo hardføre øyer, med mykje sauehald og garnproduksjon. Og ein veldig spennande mønstertradisjon. Så når eg ikkje les bøker, forsøker eg blant anna å bli betre kjend med denne tradisjonen.

Krim
Via Storytel har eg pløya gjennom fleire norske og svenske krimforfattarar, mellom anna Anne Holt, Karin Fossum, Hans Olav Lahlum, Lars Keppler, Vibeke Groth og Eystein Hanssen. Ingen av desse kan måle seg med Indridason sine bøker, som verkeleg er heilt spesielle. Og fleire av dei har rett og slett for mykje action i bøkene sine, etter min smak. Eg har ikkje sansen for å lytte eller lese meg gjennom dramatiske scener og politijakter. Slikt er definitivt best på film. Likevel, eg sitt igjen med ei kjensle av at eg har fått tetta eit stort hull i mi personlege litteraturhistorie og det er kapittelet om nyare krim.

Til tross for at Lahlum sine bøker tidvis har vore litt pretensiøse, har eg likt stilen hans best. Han skriv krim frå Oslo på 60-talet, kor mesteparten av spenninga ligg i det taktiske. Det er (litt for?) åpenbart at Agatha Christie er eit stort førebilete for Lahlum. Og når ein høyrer alle bøkene på lydbok blir gjentakinga av ein del velbrukte fraser som «Dette er et mysterium i mysteriet» og refleksjonar rundt «det åpne roms forbannelse» versus «det lukkede roms mysterium» gjentatt litt for mange gonger. Formen på bøkene er og veldig gjentakande. Politietterforskaren får servert ei sak han tilsynelatande løyser aleine, til tross for at det eigentleg er venninna Patricia som løyser sakene for han. Eg vil likevel tru at det som opplevest som repetetivt under denne typen maratonlytting, ikkje vil vere eit problem for lesarar som les bøkene med nokre års mellomrom. Kan hende er desse bøkene best i mindre porsjonar?

Karin Fossum er òg ein forfattar eg vil trekke fram. Eg trur eg kjenner igjen plottet frå nokre av bøkene frå TV-seriar eller filmar. Det er ein særleg kvalitet over bøkene hennar. For det første går utforsker ho psykologien til gjerningspersonane på ein måte som – så vidt eg kan vurdere – er unik. Fossum sine bøker står i stor kontrast til den gjentakande formen på Lahlum sine bøker. I Konrad Sejer-bøkene varierer det veldig om forteljarperspektivet ligg hos offer, gjerningsperson eller etterforskar. Og denne vekslinga imponerer meg, fordi ho skriv fram truverdige kriminelle som ofte samtidig er ofre. Og samtidig er etterforskar Konrad Sejer hovudperson gjennom bøkene, samla sett. Særleg interessant er boka Drapet på Harriet Krohn, som ikkje kan lesast utan assosiasjonar til Dostovjevskijs Forbrytelse og straff. Her er både oppbygginga og etterforskinga svært lik.

1001-bøker
Eg har framleis lista over 1001 bøker eg må lese før eg døyr, både i bokform og som ein app kor eg fører reknskap med bøker etter kvart som eg  har lese dei. I år har lista mi fått fire nye kryss:

To Kill a Mockingbird av Harper Lee, boka som eg – og heile resten av den lesande verda las i vår, for å vere klar til Go set a Watchman skulle komme ut – står som eit av høgdepunkta i 2015. Både Atticus og Scout er litterære karakterar eg kjem til å hugse. Og eg elsker dei tørrvittige kommentarane til Atticus, kor han får sagt så mykje med så få ord. Forteljarteknisk er To Kill a Mockingbird ei utruleg god bok. Boka blir fortald gjennom det litt barnslege ordelaget til den ni år gamle jenta Scout, noko som gir boka ein dobbel botn. Vi får ein stadig demonstrasjon av korleis eit barn får med seg meir enn dei vaksne trur, samtidig tida med ei dobbelheit mellom det niåringen forstår og det lesaren forstår at niåringen ikkje forstår. Og dette inviterer lesaren til å heile tida sjølv ta stilling til det som blir fortald. Sjølve historia om barna til advokaten som skal forsvare ein svart mann, er eit interessant innblikk i amerikansk historie. Boka fortel om forholda i sørstatane, om korleis svarte og kvite lever i kvar sine små samfunn i same bygda, og om grenser som helst ikkje skal kryssast.

I haust brukte eg nesten 35 timar på å lytte til lydboka Greven av Monte-Cristo av Alexandre Dumas, lese av Knut Risan. Og eg må bare seie at det er noko spesielt med desse store, europeiske 1800-talsromanane! Som fleire andre lange romanar frå den tida, var boka opprinneleg skriven som føljetong i ei avis. Hovudpersonen i romanen, Edmound Dantès, blir feilaktig anklaga for å vere bonapartist og dermed fengsla for landsforræderi. Han blir ført bort frå den gamle faren sin og frå sin store kjærleik, den vakre Mercédès, som begge trur han er død. I fengselet møter han ein gammal prest som påstår at han har ein skatt som er skjult på øya Monte-Cristo. Etter eit dristig, men vellykka rømningsforsøk, reiser Dantès til Monte-Cristo, finn skatten som presten har fortald om og lever vidare under namnet Greven av Monte-Cristo. Denne mystiske figuren, som vekker oppsikt i sosieteten, bruker resten av livet sitt på å hemne dei tre som stod bak dei falske anklagene mot han, som ung. Intrigene og dramatikken som foregår i kretsen rundt den sjølverklærte greven er så innfløkte og så kompliserte at bare dette aleine gir boka stor underhaldningsverdi. I det heile tatt er det ei spennande og velskriven bok, som heile tida blir drive framover av greven sitt hemnønske.

Der Greven av Monte-Cristo får si hemn og blir ein verdig mann, er skjebnen til borgermesteren i boka Borgermesteren av Thomas Hardy den motsette. Der den gode hovudpersonen til Dumas får den gjenreisinga han fortener, blir den tåpelege og korttenkte borgarmestaren straffa, i god, naturalistisk stil. Opprinneleg var han ei fyllebøtte, som selde kona og dottera si til ein sjømann under ei fyllekule. Vidare klarer han på eit vis å bygge seg opp til å bli ein sentral handelsmann i byen Casterbridge, kor han etter kvart blir borgarmester, før den tidlegare kona hans og den voksne dottera oppsøker han igjen. Til tross for at han har klart å arbeide seg opp, viser det seg at borgarmestaren har ei rekke uforsonlege og uforanderlege karaktertrekk. Dette fører – i tråd med den naturalistiske rettferden – i neste omgang til at lykka ikkje kan vare. Den smått ironiske undertittelen The Life and Death of a Man of Character viser seg å vere svært passande på denne romanen som nær sagt utvikler seg til ei farse. Romanen er både djupt tragisk og samtidig svært humoristisk viss ein les boka med ei ironisk distanse til karakterane.

Dr. Jekyll og mr. Hyde av Robert Louis Stevenson står på omtrent alle burde lese-lister eg har sett, trur eg. Og boka har og blitt opphav til ei rekke myter om multippel personlegheit som fenomen og «Jekyll og Hyde» har nærast blitt eit omgrep. Og boka er for så vidt verdt å lese, men eg var skuffa over kor overflatiske skildringane av den berykta doktoren med to ansikt viste seg å vere. Dette er ikkje ei bok som er betre enn sitt rykte, snarare tvert i mot. Historien om dr. Jekyll og mr. Hyde blir fortald av dr. Jekyll sin venn og advokat mr. Utterson. Samtidig som det skjer ei rekke kriminelle handlingar i London, angiveleg utført av ein mystisk mr. Hyde, trekker den gode doktoren seg meir og meir bort frå andre venner, noko som vekker advokaten si uro og han forsøker å finne ut kva det er som foregår rundt vennen. Eg var som sagt skuffa over boka og eg er litt usikker på om det skyldest at eg åpenbart visste at Jekyll og Hyde var same person. Det kan hende mystikken rundt desse to ville vore sterkare om boka ikkje hadde hatt det ryktet ho har. For nå venta eg nær sagt bare på at karakterane rundt dr. Jekyll skulle skjønne det åpenbare. Og det er kanskje eit dårleg utgangspunkt for ein roman som strengt tatt blir driven fram av spenning og mystikk.

2016
For å oppsummere, har 2015 vore eit annleis leseår. Både fordi eg har lese så mange lydbøker og fordi eg dermed har vald andre bøker enn dei eg normalt vel. Og samtidig har eg samla opp ei rekke bøker eg håper å få lese i 2016.

Eg håper at eg endeleg skal få til å delta på Bokhylleutfordringa (som framleis blir organisert av flotte Hedda, som har steppa inn), 1001-lesesirkelen til Line og samlesinga av dei nominerte bøkene til Bokbloggerprisen. I år har eg bare lese ei av bøkene på langlista, og der eg tidlegare år har hatt ei kjensle av å ha oversikt over norske utgivelsar er det nå fleire ukjende titlar på lista. Det må jo bety at samlesinga utover våren og sommaren vil bli spennande.

Godt nytt år, Internett. Håper 2016 blir eit år med mange gode bøker.

Merkelig vær i Tokyo

Det begynner å bli ei stund sidan eg begynte å skrive denne bloggposten. Dei vanskelegaste bokmeldingane eg skriv, er dei som handler om bøker eg er overmåte begeistra for. Det kjennest alltid så kleint å skamrose ei bok – alle vendingane og metaforane er oppbrukte og ord som «perle» eller «unik lesaroppleving» ser ut som eit magaplask når dei kjem på trykk. Så nå sitt eg her med macen i fanget – framleis fanga av stemininga i denne veldig spesielle romanen, ein roman eg har lyst til å anbefale alle eg kjenner å lese – og leiter etter dei riktige orda. Eg veit bare ikkje heilt korleis eg skal gjere det, for det kjennest som om eg bryt ned og øydelegg den vâre stemninga i boka, når eg forsøker å skrive om ho.

Det som er sikkert, er at Kawakami, eller Hiromi – eg er alltid litt usikker på kva som er fornamn og kva som er etternamn, når det kjem til asiatiske namn, men det er ikkje så viktig – Hiromi Kawakami er ein forfattar eg kjem til å lese meir av. Og på same måte som 2007 var året eg oppdaga Haruki Murakami og 2009 var året eg oppdaga Siri Hustvedt, trur eg 2015 kjem til å vere året eg oppdaga Hiromi Kawakami.

P87T.ant_1974_Kawakami

Eg hugser ikkje heilt kva det var som fekk meg til å bestille denne romanen, då eg kjøpte nokre bøker tidlegare i vår. Eg lurer på om det var Kristin Valla si omtale i K-Magasinet, der ho samanlikna Merkelig vær i Tokyo med både Murakami og filmen «Lost in Translation», to av mine favorittar. Og sjølv om eg ser parallellane, kanskje særleg til filmen, der ei ung kvinne faller for ein eldre mann i Tokyo, vil eg påstå at likheiten stoppar der. Og viss eg ser bort i frå skildringane av japansk mat, kultur og levemåte, meiner eg og at parallellane til Murakami sine bøker er få. Merkelig vær i Tokyo er langt meir jordnær, realistisk og mykje sartare i både språk og handling enn Murakami.

Tsukioko er 38 år gammal, då ho tilfeldigvis møter den gamle japansk-læraren sin på ein bar. Til tross for aldersforskjellen, utviklar dei eit heilt spesielt vennskap. Dette vennskapet er skjørt og dei er begge vare for kvarandre sine stemningar og avvisningar. Vennskapet veks seg sterkare og sterkare. Kronologien i romanen er oppstykka, kapitla fortel om einskildepisodar og lesaren får ikkje innblikk i kva som skjer i dagane eller månadane mellom episodane. Og til tross for at dette heilt klart er ein roman, med ei samanhengande forteljing om møtet mellom to mennesker, har kvart kapittel eit novelleliknande preg og eg trur dei kan lesast som sjølvstendige einingar.

Noko av styrken i romanen ligg i den non-verbale kommunikasjonen mellom Tsukioko og læraren Sensai. Den stille tosomheita, dei mange passasjane kor tida bare går og dei to er saman, utan å snakke så mykje og den skjøre stemninga mellom dei to … Det er sterkt. Og eg blir litt redd for at eg skal skrive ihjel stemninga med for mange ord. Og nettopp derfor har denne bloggposten blitt liggjande i utkast-mappa så lenge, for eg veit ikkje heilt kva meir eg skal skrive. Men les Merkelig vær i Tokyo, for språket si skuld; for skjørheita; for mellomromma og nærleiken mellom dei to. Spesielt for mellomromma. Dei er veldig fine og samtidig så uhåndgripelege. Bare les boka, du.

Rikfolk og løgnarar

I løpet av fjoråret fekk eg augene opp for dei mange gode, realistiske, amerikanske YA-forfattarane som John Green og Rainbow Rowell. Og eg liker at det blir skrive ungdomsromanar av høg kvalitet kor handlinga utspelar seg i ei verd og ei tid eg kan kjenne meg igjen i. Og eg liker at det relativt nystarta forlaget Fontini – som har sendt meg anmeldareksemplar av fjorårest store lesarfavoritt på Goodreads, Vi var løgnere – satsar på å få gitt ut bøker i denne sjangeren på norsk. Sjølv om eg ofte er skeptisk til hyper av typen «Årets beste…. », hadde eg trua på Vi var løgnere, nettopp fordi eg tidlegare har blitt ganske begeistra for dei realistiske ungdomsromanane.

LognereForside

VELKOMMEN TIL den pene Sinclair-familien.
Her er ingen forbrytere.
Ingen misbrukere.
Ingen tapere.
I familien Sinclair er alle atletiske, høye og pene. Vi er gammelrike og stemmer på demokratene. Vi har et bredt smil, markert hake og en aggressiv sere på tennisbanen.
Det spiller ingen rolle om skilsmisser river av muskelfibrene i hjertet så det nesten ikke kan slå. Det spiller ingen rolle om fondspengene snart tar slutt, eller om kredittkortregningene blir liggende ubetalt på kjøkkenbenken. Det spiller ingen rolle om pilleboksene står tett på nattbordet.
Det spiller ingen rolle om en av oss er helt desperat forelsket.
Så forelsket
at det må
like desperate tiltak til.
Vi er Sinclairer.
Ingen av oss trenger noen.
Ingen tar feil.
Vi bor – i hvert fall om sommeren – på en privat øy utenfor kysten av Massachusets.
Kanskje du ikke trener å vite mer enn det.
(s. 11)

Med denne åpninga tar 18 år gamle Cadence Sinclair Eastman med seg lesaren til New England, rikingane sitt ferieparadis, til øya kor ho bur kvar sommar saman med besteforeldra, dei tre tantene, dei seks søskenbarna og Gat, den indiske guten med feil hudfarge som bare delvis blir integrert i familien. Cadence fortel om somrane, saman med dei jamngamle søskenbarna Johny og Mirren og Gat, som ho etter kvart forelsker seg i. Vi får skildra tradisjonsrike middagar, bading og leik og vi blir kjend med dei fire eldste barna som kaller seg «Løgnerne». Men som åpninga antyder, er denne familieidyllen ein del av ei fasade, og bak denne fasaden er det som ingen snakker om. Eg dveler ved denne åpninga, nettopp fordi ho er eit språkleg kunststykke i den enkle og samtidig så komplekse skildringa av fasade og skyggeside. I dei fire første linjene, blir stemninga etablert: Sinclair-familien er pen, utan forbrytarar, misbrukarar og taparar. Og utover i romanen får vi gradvis innblikk i kor mykje krefter familien faktisk bruker på å pusse på denne fasaden.

Vi var løgnere blir fortald gjennom hovudpersonen Cadence, som er det eldste Sinclair-barnebarnet og arvingen til øya. Ho fortel om idylliske somrar med iskrem, båtturar og bading og om kjærleiken til Gat. Den paradisiske stemninga gjentek seg sommar etter sommar, men den femtande sommaren er det noko som hender. Cady blir funnen i strandkanten utan klede med ei skade i hovudet. Gjennom dei neste åra strever ho med sterk migrene og hukommelsestap frå ulykka. Og kvar gong ho forsøker å finne ut kva det var som eigentleg skjedde før denne ulykka, får ho beskjed om at legane har sagt at det er best at minnene hennar får komme tilbake av seg sjølv og at ho får hugse i sitt eige tempo. Den sommaren Cady er 17 år, reiser ho tilbake til øya. Ho opplever ein veksande frustrasjon over at alle behandler henne varsomt og at ho heile tida skal skjermast, til og med dei små barna har fått klar beskjed om at ingen får lov til å snakke med henne om ulykka. Men i løpet av dei vekene ho er på øya, opplever ho at hukommelsen kjem tilbake.

Vi var løgnere er ein sterk roman, og fleire gonger får eg assosiasjonar til filmen «American Beauty», når eg les. Cadence si mor, tantene og bestefaren er veldig fokuserte på å oppretthalde den vakre fasaden. Vi skjønner allereie i innleiinga at vi møter ein familie med mange hemmelegheiter, men det er først avslutningsvis at desse hemmelegheitane blir avslørte for Cady sjølv og med henne, for lesaren. Og avslutninga er så dramatisk og så overraskande at eg får behov for å lese boka ein gong til, for å sjå etter alle dei ledetrådane eg har gått glipp av ved første gjennomlesing. Den i utgangspunktet ganske lette historia om tenåringar, sommarflirtar, nattbading, båtturar, isspising og tenniskamper blir dermed drive fram og utvikler seg som ein gotisk spenningsroman. Parallellane til Wuthering Heights som er åpenbare, blir godt forklart av Gat, som samanliknar seg sjølv med Heathcliff. Og den uhyggelege spenningskurva i Vi var løgnere faller i stor grad saman med den like uhyggelege spenningskurva i Wuthering Heights. 

Vi var løgnere er ikkje bare spennande. Det er og ein språkleg sterk roman med eit originalt biletspråk:

I juni denne femtende sommeren fortalte far at han skulle flytte fra oss og gjorde det to dager senere. Han sa til mor at han ikke lenger orket å prøve å bli en Sinclair. Han klarte ikke å smile, orket ikke å lyve, kunne ikke være en del av den pene familien i de fine husene.
Klarte ikke. Orket ikke. Ville ikke.
Han hadde allerede leid flyttebil og et nytt hus. Far la en siste koffert i baksetet på Mercedesen (han lot mamma sitte igjen med Saaben) og startet motoren.
Så trakk han en pistol og skjøt meg i brystet. Jeg stod ute på pelene og falt om. Kulehullet åpnet seg og hjertet trillet ut mellom ribbeina og ned i et blomsterbed. Blodet sprutet rytmisk, først fra det åpne såret,
deretter fra øynene mine,
fra ørene,
fra munnen min.
Det smakte salt og mislykket. Den knallrøde skammen over å være uelsket fløt ut over gresset froan huset vårt, den steinlagte gangveien og trappene til verandaen. Hjertet mitt sprellet blant peonene som en fanget ørret.
Mamma ble streng. Sa jeg skulle ta meg sammen.
Oppfør deg normalt, nå, sa hun. Nå, med en gang! sa hun.
Fordi du er normal. Fordi du kan.
Ikke lag noe opptrinn, sa hun. Trekk pusten. Rett deg opp.
Jeg gjorde som hun sa.
Jeg hadde bare henne igjen.
Mamma og jeg løftet våre markerte haker mens pappa kjørte ned bakken. Så gikk vi inn og ødela alle gavene han hadde gitt oss.
(s. 13-14)

Eg blir fascinert over korleis forfattaren av denne ungdomsromanen drar nytte av typiske verkemiddel frå lyrikken, linjeskift som framhever poeng og skaper pauseringar i lesinga, gjentakingar og ikkje minst av dei voldsomme og pompøse bileta, som fungerer så godt her. Det er ingenting som kan skildre ein femtenåring sin sorg betre enn eit hjarte som ligg og spreller blant peonane. Det er dramatisk. Det er visuelt og det er originalt. Eg liker det.

Som sagt innleiingsvis har eg lese ein del svært gode, realistiske ungdomsromanar i det siste (og eg kjem til å blogge om fleire av dei, framover). Innimellom får eg inntrykk av at forfattarar som henvender seg til eit ungt publikum våger å vere meir direkte, meir samfunnskritiske og meir konfronterande i stilen, enn forfattarar som henvender seg til voksne lesarar. Og nettopp derfor har ungdomslitteraturen noko å gi òg den voksne lesaren. Gjennom Vi var løgnere bruker  e. lockhart sterke verkemiddel, verkemiddel som gjer inntrykk, i kritikken sin av ein hyklersk voksengenerasjon med blankpolerte fasader. Og det gjer boka til ein roman eg som eg kjenner vil feste seg og som eg ikkje vil gløyme med det første.

Vi var løgnere
e. lockhart
USA 2013
Omsett av Hege Mehren
Fontini forlag, 2015
249 sider

Blogginnlegget er basert på eit anmeldareksemplar som eg har fått tilsendt frå forlaget.

Når minus og minus blir pluss

For ei drøy veke sidan kom eg til det punktet at eg sakna å lese bøker og å skrive om dei. Og eg kjenner at det er fint etter ein lang periode kor eg ikkje har vore i form til nokon av delane. Eg saknar det sosiale fellesskapet mellom bloggarar og blogglesarar på nett og eg sakner å sortere bokstablane og lure på kva eg skal lese neste gong. Akkurat nå les eg Vi var løgnere, eit leseeksemplar eg har fått frå Fontini, kor dei første 70 sidene lover godt.

Til tross for ganske omfattande lesetørke den siste tida, har eg gjort ei ny oppdaging. Eg som verken liker krim eller lydbøker, liker krim i lydbokformat. Ein av grunnane til at eg ikkje har likt lydbøker, er at eg vil bestemme tempoet i bøkene eg les sjølv. Men nå i vinter har eg altså prøvd meg på krimbøker på Storytel. Og sjølv om eg veit at spørsmålet om kor vidt distinksjonen språk- og handlingsdriv er fruktbar, kan bli diskutert i det uendelege, er lydboka definitivt betre eigna når bøkene er handlingsdrivne. Eg treng ikkje stoppe opp, lese avsnitt om igjen eller studere spennande språklege vendingar to eller tre gonger. Krimbøkene som sjanger krev ikkje dette av meg som lesar.

Det er fleire fordelar med lydboka. Når ein høyrer på ei lydbok, får ein distrahert seg sjølv frå tankar som elles i alle fall ikkje gjer ein friskare, eller ein kan få fylt søvnlause netter med innhald. Ein kan gjere noko anna samtidig, for eksempel trene eller strikke, gå tur eller spele Candy Crush på mobilen. Og for min del har det vore med på å skjerpe konsentrasjonen, den som elles bare flyt ut og blir til luft, når eg har forsøkt å lese ei vanleg bok. Og dermed blir kriminalromanen, som eg elles synest blir litt kjedelege som lesestoff, eit spennande og underhaldande alternativ til TV-serien. Og dermed har eg konkludert med at minus og minus, det vil seie lydbok og kriminalroman, blir pluss. Dei passar særdeles godt saman.

Screen shot 2015-04-06 at 9.04.04 PM

Eg trur eg blir litt mindre kresen når eg lytter til ei bok, samtidig som eg strikker eller går tur. Det at boka har eit så annleis format, at eg bruker andre sansar, er av betydning for meg som lesar. Men eg blir ikkje ukritisk. Og eg er rask med å avskrive bøker som har irriterande opplesarar. For eksempel høyrde eg første boka om Conrad Sejer Evas øye av Karin Fossum. Det var ei veldig positiv lytteoppleving, så eg gjekk vidare på bok to i same serie, Se deg ikke tilbake (eg elsker forrresten at Storytel har sortert seriar og merka dei med nummer, slik at ein slipper å leite seg fram til rekkefølgjen på bøkene). Denne blei lesen av Trini Lund, som av ein eller annan uforståeleg grunn insisterte på å lese politibetjent Skarre sine replikkar på ein dialekt ho ikkje beherska. Etter 45 min. med irritasjon, har eg derfor avskrive resten av serien, som dessverre blir lesne av same opplesar, og svartelista denne opplesaren. Akkurat nå har eg lytta meg gjennom dei første to bøkene til Anne Holt om Inger Johanne Vik, medan eg har strikka ei halv ullbukse. Og her er både bøkene og opplesaren verdt å bruke tid på.

 

Bokhyllelesing 2015

2014 har vore eit litt bratt år, med mykje sjukdom og lite overskot til både lesing og skriving. Derfor går eg inn i 2015 utan dei store forsetta og eg prøver å styre unna dei mest hårete lesemåla. Førsteprioritet framover kjem framleis til å vere på helse, familie og eventuelt jobb, dersom eg kjem i god nok form til å jobbe litt. Så bloggen står framleis på ein fjerdeplass og blir henta fram innimellom, når skrivelysta blir veldig sterk.

Derfor er eg framleis veldig glad og takknemlig for at Hedda, som sende meg ein hyggeleg e-post i fjor vår, og tilbaud seg å overta bokhyllelesinga medan eg var sjuk, framleis kan trekke i dei trådane. For skamlaus og utan beskjedenheit som eg er, synest eg idéen om å samlese gamle bøker frå bokhylla var så god, at eg er veldig glad for at det ikkje bare blei ein god idé som eg ikkje klarte følgje opp. Dei som framleis er interesserte i å redusere mengda med støvete bøker frå bokhylla si, kan henge seg på for eit år til, og det er Hedda som administerer utfordringa inntil vidare. Du kan altså melde deg på i hennar blogg.

Årets utfordring ser slik ut:

FØRSTE RUNDE – Uke 2, 05. januar – 11. januar:
– Les ei bok med grønt omslag
ANDRE RUNDE – Uke 8, 16. februar – 22. februar:
– Les et skuespill fra antikken
TREDJE RUNDE – Uke 14, 30. mars – 05. april:
– Les ei europeisk novelle- eller diktsamling fra 1900-tallet
FJERDE RUNDE – Uke 20, 11. mai – 17. mai:
– Les ei bok som opprinnelig er skrevet på russisk
FEMTE RUNDE – Uke 26, 22. juni – 28. juni:
– Les ei bok som handler om barndom
SJETTE RUNDE – Uke 32, 03. august – 09. august:
– Les ei bok fra 1990-tallet
SJUENDE RUNDE – Uke 38, 14. september – 20. september:
– Les ei bok av en forfatter som skriver på fransk
ÅTTENDE RUNDE – Uke 44, 26. oktober – 01. november:
– Les ei bok fra 1800-tallet
NIENDE RUNDE – Uke 50, 07. desember – 13. desember:
– Les ei bok av en forfatter som har mottatt Nobelprisen i litteratur

Eg har finne fram denne stabelen:

bilde (4)

1. Inn i elden av Aina Basso, er ei bok med grønt omslag. Det stod mellom denne og Min kamp 3, som eg ikkje har lese, fordi eg måtte ta ein pause i Knausgård-lesing, då det stod på som verst. Og eg er framleis litt i tvil, men eg trur eg begynner med Basso si bok nå i januar. Så lar eg heller Min kamp 3-6 vere eit sjølvstendig lesemål for 2015. Eg var og inne på tanken om å lese Et annet kjønn av Simone de Beaviour, som eg synest å hugse er grønn. Men eg klarte ikkje finne denne i bokhylla mi, så eg blei litt usikker på om eg hadde denne likevel. Men i første omgang blir det altså Inn i elden, ei grønn bok som eg har venta altfor lenge med å lese.

2. Kong Oidipus, er eit skodespel frå Antikken (som også har grønt omslag). Eg var usikker på denne eller Medeia, også frå Verdensbiblioteket-serien. Og igjen tenker eg at det kan hende eg prøver å lese begge, men at eg i alle fall sett opp Kong Oidipus som mål.

3. Den tredje boka er ei europeisk dikt- eller novellesamling. Og her har eg veldig mykje å velgje mellom, men valet landa til slutt på Sylvia Plath. Dette er ein forfattare eg har lese veldig lite av, men som eg har likt veldig godt, når eg har lese. Derfor nytter eg anledninga til å bli betre kjend med Sylvia Plath sine dikt, som har stått i bokhylla sidan eg var i Paris og handla på Shakespeare & co i 2009.

4. Den fjerde runden skal vere ei bok som opprinneleg er skriven på russisk. Her stod det mellom Dr. Zhivago og Krig og fred. Det er dei to russiske bøkene som står igjen i bokhylla, etter at eg høyrde meg gjennom Forbrytelse og straff på e-bok nå for nokre veker sidan. Her har eg ikkje bestemd meg endeleg, men eg trur eg kjem til å gå for Dr. Zhivago. Likevel, eg har lese ein del av novellene til Tolstoj og Anna Karenina, og eg vil gjerne lese Krig og fred ein eller annan gong. Så det kan hende eg ombestemmer meg her.

5. Ei bok som handler om Barndom føler eg meg rimeleg sikker på at blir Coetzees Barndom Ungdom. Eg vurderte også denne til grønt omslag-utfordringa, fordi mi utgåve er grønn. Men eg endte opp med å plassere denne her. Dette er ei bok eg har hatt liggjande veldig lenge og Coetzee er nok ein forfattar eg liker veldig godt, men har lese altfor lite av. Så denne gleder eg meg til å lese.

6. Bok frå 1990-talet blir S-trilogien til Stig Sæterbakken, Siamesisk, Selvbeherskelse og Sauermugg 2007, frå 1997, 1998 og 1999. S-trilogien har stått i bokhylla mi i fleire år og eg skjønner eigentleg ikkje heilt korfor eg ikkje har lese desse bøkene endå. Men eg ser veldig fram til å gjere det i år.

7. Eg har mange forfattarar som skriv på fransk i hylla mi, og også her var eg usikker på kva eg skulle velje. Eg har foreløpig plukka Anna Gavalda sin roman Saman er ein mindre aleine, fordi eg tenker at det kanskje kan vere fint å planleggje eit litt lettare feel good-innslag i bokhausten. Men eg er langt frå sikker på at dette blir den endelege franske boka eg skal lese, når eg kjem til september. Likevel tok eg ho med, for fotografiet si skuld.

8. Eg har veldig mange ulesne bøker i Verdensbiblioteket-serien til Bokklubbene. Då eg begynte å abonnere på desse bøkene ved starten, tenkte eg at dette var jo ein veldig god anledning til å lese ein klassikar annankvar månad, viss eg klarte å lese dei fortløpande, etter kvart som dei kom. Men som de ser av biletet, gjekk det ikkje slik. Derfor bruker eg 1800-talet til å lese Rødt og svart av Stendhal, eit av dei klassiske verka eg ofte har komme over i litteraturhistoriske framstillingar, og som eg håper framleis er lesverdig.

9. Den siste boka, ei bok skriven av ein nobelprisvinnar, blir Den gyldne notatbok av Dorris Lessing. Nok ei bok eg har tenkt lenge på å lese.

Dersom du er på instagram, kan du følgje utfordringa under hashtaggen #bokhyllelesing.

Fleire av desse bøkene gir også 1001-kryss, men som eit sjølvstendig mål for 2015 har eg òg planer om å lese tolv bøker som gir nye 1001-kryss. Det har blitt merkbart lettare å telje 1001-bøker, etter at eg innstallerte appen med ulike versjonar av lista. Foreløpig har eg lese 78 bøker frå Complete-lista (altså lista som samler opp alle versjonane av 1001-listene). Og eg har 114 bøker i bokhyllene mine som eg ikkje har lese, som står på denne lista. Det er altså gode sjansar for overlapp mellom 1001-lesing og bokhyllelesing i mange år framover.

For nokre år sidan sette eg meg som mål å lese fleire bøker frå land som eg ikkje har lese så mange bøker frå. Og dette målet har eg lyst til å ta opp igjen i 2015. Eg har bestemt meg for at eg skal lese 12 bøker frå ulike land i fortrinnsvis Asia, Afrika og Aust-Europa i løpet av året.

2014 så langt og Bokbloggerprisen

Både Silje og Line har utfordra andre bloggarar til å skrive litt om korleis dei forbereder seg til Bokbloggerprisen 2014. Og der eg i fjor la til side alt anna på denne tida av året, for å nytte dei siste vekene av året til å få lese flest mogleg av årets bøker, blei stressa over haugen av leseeksemplar som eg ikkje kom gjennom, samtidig som eg las ein haug med første- og andrekapittel på eBokBib, for å finne ut om dette var noko det var verdt å bruke tida mi på, har eg lova meg sjølv å ikkje stresselese fram mot nominasjonen i år. Likevel ser eg jo at eg prioriterer norske 2014-bøker framføre andre bøker, når eg skal plukke ei ny bok. Så litt prega av at det nærmar seg prisnominasjon er eg jo.

I år har eg lese ganske mykje meir ungdomslitteratur enn eg vanlegvis gjer. Det heng saman med at eg har blitt med i redaksjonen til Ubok.no og NUBB, kor vi jobber med ungdomslitteratur. Og medan dette er ei gruppe bøker eg tidlegare har oversett, fordi eg har tenkt at dei i veldig liten grad angår meg, er eg nå overraska over kor høg kvalitet ein del av dei romanane som blir marknadsført for ungdom held. Innimellom stiller eg meg spørjande til merkelappen ungdomslitteratur, for sjølv om hovudpersonane i ein del av desse bøkene er unge, er det ikkje gitt at dei litterære preferansene til lesarane er aldersavgrensa. Og av ungdomsromaner som eg vurderer om fortener ein nominasjon til Åpen klasse-kategorien, er De som ikke finnes av Simon Stranger, Kaoshjerte av Lise Grimnes og Jeg blir heldigvis ikke lagt merke til av Liv-Marit Weberg. Den siste boka har eg ikkje blogga om endå, men det er ei svært god, humoristisk og sjølvironisk men samtidig ekte skildring av kvardagen til ei jente som strever med sosial angst.

Men Åpen klasse rommer mykje, òg sakprosa. Og ei av dei bøkene eg held på å lese for tida, er Bragepris-nominerte Morfar, Hitler og jeg av Ida Jackson. Dette er ein svært personleg dokumentar, om den prosessen forfattaren går gjennom, i tida etter at ho tilfeldigvis oppdaga at morfaren hennar har vore SS-soldat og redaktør for det nazistiske tidsskriftet Germaneren, i ein wikipedia-artikkel. Dette er ikkje bare ein annleis framstilling av den andre verdskrigen. Det er òg ei sterk bok om det å forsone seg med ei familiefortid som ein ikkje er stolt over. Eg blir stadig imponert over korleis Ida Jackson heile tida respekterer morfaren sitt val og søker å forstå han. Eg har òg begynt å lese i praktboka Fra ungdommen, ei stor bok med flotte bilete i coffee table-format, som presenterer ei rekke ulike ungdommar med ord og fotografi. Dette er òg ein verdig kandidat til Åpen klasse. Men viss eg skal plukke ut to sikre kort til Åpen klasse lander eg på De som ikke finnes og Morfar, Hitler og jeg. 

Line etterlyser novelle- og lyrikkanbefalingar, men eg må innrømme at med unntak av Manilahallen av fjorårsvinnaren Ruth Lillegraven, som eg ennå ikkje har fått tid til å lese, er det få diktsamlingar eller novellesamlingar som har vekka mi interesse, når eg har bladd gjennom forlagskatalogane i år. Eg er litt nysgjerrig på Dan Andersen si diktsamling, Miraklet. Saman med Guds barn av Lars Petter Sveen, synest eg det er spennande at bibelhistoria blir trekke fram i nye format og på nye måtar, og gitt ut i ei ikkje-religiøs samanheng.

I Årets roman-klassen har eg òg foreløpig bare to aktuelle kandidatar så langt, og det er Si at vi har hele dagen av Anne Kyoung-Sook Østfi og Innsirkling 3 av Carl-Frode Tiller. Sistnemnde er riktignok svært lite samlesing-vennleg, med tanke på at det er avslutninga av ein trilogi. Så eg er litt usikker på om eg skal nominere denne, og står dermed foreløpig bare igjen med Østfi. Men i denne klassen har eg ein del bøker eg har trua på i den berømmelege stabelen med leseeksemplar, som eg skal prøve å la vere å stresslese. Ida Hegazi Høyer sin Unnskyld, Lars Petter Sveen sin Guds barn, Velkommen til oss av Eivind Hofstad Evjemo og romandebuten til Bjarte Breiteig, Fem år som far er alle bøker eg har trua på at vil kunne gjere seg fortent til ein nominasjon, dersom eg får tid til å lese dei.

Line spør kva for ei bok som absolutt ikkje bør komme på shortlista. Og dersom vi ser bort i frå at eg, av hensyn til samlesinga, håper at det ikkje blir særleg mange oppfølgjarromanar som Råta av Siri Pettersen, Innsirkling 3 av Carl-Frode Tiller og Dødeboka av Lars Mæhle, har eg eit veldig sterkt håp om at vi skal slippe Lars Mytting og Svøm med dem som drukner. For eit makkverk!

Og sist men ikkje minst, kjære lesarar, kva er det eg har gått glipp av her? Kva er det eg burde lese, for å vere godt kvalifisert til å nominere eit par gode bøker (eg har allereie gitt opp sju i kvar kategori, det går neppe) til Åpen klasse og Årets roman?

Kaoshjerte

Ved eit par anledningar har nokon eg kjenner gitt ut bok. Eg blir alltid litt usikker slike gonger, på om eg skal skrive om boka på bloggen eller ikkje. Skal eg strebe mot ein slags profesjonell habilitet, eller kan eg skrive om kva eg vil? Klart eg kan skrive om kva eg vil, eg er jo for så vidt min eigen redaktør og eg lager mine eigne retningslinjer. Dei gongene eg ikkje har skrive om bøker skrivne av folk eg kjenner, har eg vore mindre begeistra for den aktuelle boka. Eg har tenkt at eg ikkje vil skrive ein dårleg kritikk av boka til akkurat han eller akkurat henne. Og i og med at eg sjeldan rekk å blogge om alle bøkene eg les uansett, tenker eg at det nesten ikkje er så veldig dobbeltmoralistisk ein gong.

For litt over ein månad sidan fekk eg ein melding på facebook frå Lise Grimnes, og kjend frå bloggen knirk. Ho lurte på om eg ville ha eit leseeksemplar av debutboka hennar, Kaoshjerte. Og eg takka ja, men med forbehold om at eg ikkje villle bestemme om eg ville blogge om boka, før eg hadde lese ho (det gjeld alle leseeksemplar eg mottar, men det er litt ekstra viktig, når eg veit at forfattaren sannsynlegvis kjem til å lese bloggen, sjølv om eg ikkje skriv om boka). Eg har vore nysgjerrig på kva Lise har skrive heilt sidan i vinter. Då hadde vi eit møte med prosjektgruppa til NUBB og ho fortalde at ho hadde jobba med ein ungdomsroman i fantasysjangeren, med element frå norsk folkediktning, dei siste tre åra og at ho var spent på eit møte med forlaget, dagen etter. Og eg har gleda meg til å lese boka til Lise, både fordi eg veit at ho kan veldig mykje om munnlege forteljingar og folkedikting og fordi eg har vore glad i å lese det ho har skrive på bloggen sin, heilt sidan ho starta med å blogge. Samtidig var eg litt usikker på om eg skulle takke ja til eit leseeksemplar av boka. For kva skulle eg seie, eller skrive, dersom eg ikkje likte boka hennar? Skulle eg bare  late som om eg ikkje hadde lese ho og ikkje seie nokonting? Ho visste jo at eg hadde fått boka. Eller skulle eg seie at eg ikkje likte ho godt nok til å blogge om ho? Eg visste med meg sjølv at det hadde vore vanskeleg å skrive eit blogginnlegg om korfor eg eventuelt ikkje likte boka.

Kaoshjerte_riss.indd

Eg begynte på Kaoshjerte tidlegare i veka og las ho ut på eit par dagar. Og heldigvis kunne eg puste letta ut, allereie etter å ha lese dei første to kapitla i boka. Eg trengde ikkje late som om eg ikkje hadde lese boka for å sleppe å fortelje Lise at eg ikkje likte ho. For dette var ei god bok, ei bok eg kjem til å hugse og ei bok eg kjem til å anbefale vidare. Og det er åtte gode grunnar til at eg liker Kaoshjerte:

  • Eg liker kronologien. Boka begynner med at 17 år gamle Minja våkner i leiligheita si heime på Stovner, med hukommelsestap og nøster seg bakover derifrå, for å finne ut kva som har skjedd.
  • Eg liker at boka er så realistisk, samtidig som det er ein slags fantasyroman. Eg seier ein slags, fordi mesteparten av handlinga foregår i den verda og den verkelegheita vi kjenner, sjølv om det overnaturlege er sterkt til stade som eit bakteppe for romanen.
  • Eg liker det kulturelle universet for romanen. Det er så mange spennande møter i denne boka, nåtida møter dei gamle folkeeventyra og sagna om huldrer som bergtar og lokker med seg mennesker til underverden. Den gamle, nordiske folkediktninga møter den persiske, gjennom ordtaka som Josef så generøst deler ut. Den isolerte norske utkantungdommen møter den iranske innvandrargutten frå Stovner, og omvent. Byfolk møter bygdefolk og skog.
  • Eg liker at alle møtene mellom mennesker med ulik bakgrunn er så naturlege og truverdige, i måten dei er skildra. Det heile er så sjølvsagt. Det er like naturleg at faren til Josef snakker farsi, som at mora til Minja bleiker håret sitt og reiser til Gran Canaria.
  • Eg liker kombinasjonen av gammal folketru og 2014.
  • Eg liker Josef og dei persiske ordtaka hans.
  • Eg liker måten romanen er skriven på, i vår tid. Det er sjeldan eg les bøker kor hovudpersonen sin kvardag ligg så tett opp til vår samtid.
  • Eg liker humlene.

Kaoshjerte
Lise Forfang Grimnes
Aschehoug
Norge, 2014.
368 sider

Takk til både forlag og forfattar, for leseeksemplar. 

Årets mest oppskrytte roman?

Svoem-med-dem-som-druknerLars Mytting sin nye roman, Svøm med dem som drukner har fått mykje merksemd, er synleg i alle bokhandlarane og blei nyleg nominert til bokhandlerprisen. Eg har lese boka som handlar om den unge Edvard, som reiser ut i verda for å finne sanninga om foreldra, som døydde då han sjølv bare var tre år gammal, og vurderer å nominere ho til prisen for årets mest oppskrytte roman.

Svøm med dem som drukner har mykje til felles med kriminalromanen. Boka er spennande og hovudpersonen forsøker å finne årsakane til nokre mistenkelege dødsfall. Og spenninga på handlingsplan, gir akkurat passe mykje driv i boka, til at eg ikkje klarer å avskrive ho som full av klisjéar. Sjølv ikkje når eg ifølgje Kindlen min har lese 43% av boka og begynner å bli ganske sikker på at eg har gjetta meg til mesteparten av dei trådane som skal nøstast opp, gir eg opp. Så boka har jo eit noko, som får meg til å lese ho ferdig. Men det at boka er så spennande at eg ikkje klarer å legge ho frå meg, gjer boka i større grad til ei irriterande lesaroppleving, enn ei god lesaroppleving. For sjølv om eg må fullføre for å finne ut korleis det går og om det viser seg at sanninga er den eg aner (noko ho sjølvsagt er), er ikkje boka spesielt god.

Boka handlar, som nemnd, om den foreldrelause Edvard, som veks opp saman med bestefaren på ein går i ein dal på austlandet. Dei driv skog og dyrker poteter og Edvard har lært alt han kan om gardsdrift frå bestefaren sin. Han har lenge visst at foreldra hans omkom i ei ulykke, då han var tre år gammal. Dei hadde forvilla seg inn i eit minefelt frå første verdskrigen og blitt drepne av ei mine som blei detonert, då dei var på ferie i Frankrike ein gong på 70-talet. Edvard sjølv hadde drive nedover ei elv og blitt funnen, litt forkommen, fire dagar seinare, på eit legekontor. Frå før veit han at bestefaren har ei historie som landssvikar, medan broren hans, Einar, var aktiv i motstandsrørsla. Han veit at dei to brørne ikkje har hatt kontakt i mange år, og han har heile tida trudd at dette handlar om ideologi. Men når bestefaren døyr og Edvard begynner å rydde i gamle papir og fotografi, skjønner han at det er noko han ikkje veit om foreldra, Einar og om dei fire dagane då han var forsvunnen. Og dermed begynner han å grave i fortida si.

I beste fall ligg originaliteten i romanen i at det er eit svært spenannde studium i elendige metaforar og dvaske klisjéar. Vanlegvis, når eg blar gjennom sitata eg har markert frå ei e-bok, er dette sitat eg synest er gode. Men høgdepunkta denne gongen er formuleringar, ord og vendingar som gjer meg fnisete. Kjende uttrykk blir skrivne om, samanblanda og strekt litt lenger enn nødvendig. For eksempel er uttrykket «Spredt for alle vindar» formulert slik, etter ein kremasjon:

«Svaret var borte, mor og far var borte, borte slik vinden sprer aske»

Uttrykka «Å legge korta på bordet» og «Å spele med dei korta ein har fått utdelt» blir miksa saman til noko som ser slik ut:

«Jeg har alltid mislikt folk som sutrer. Det meste lar seg ordne. Tobakk og kaffe hjelper. Det, og å få kortene på bordet. Er det kløver to og ruter tre, så ja vel. I dag tapte du. Eneste grunn til å klage er hvis du får fire kort når du skulle hatt fem.»

Svøm med dem som drukner er ein slik roman som får meg til å føle meg undervurdert som lesar. Det blir for mange brot med den klassiske skriveregelen «Show, don’t tell». Og med for mykje telling og for lite showing, for mange sjølvkommenterande avsnitt og for mange analyser, blir det intrikate plottet og spenninga mellom karakterane – som i utgangspunktet er komplekst – brote ned. Forteljarstemma er overivrig og overanalyserande. Dermed blir eg som lesar litt irritert over at alt skal forklarast og potensialet i sjølve forteljinga druknar i usannsynlege tolkningar og vurderingar som ikkje passer inn med den kunnskapen hovudpersonen har på det aktuelle tidspunktet:

«Jeg strøk støvet av høvelbenken. Jeg hadde sjøl hatt både anger og plager, og jeg hadde fått det på avstand med hardt arbeid. Dette enkle, spartanske stedet var ikke boligen til en som fråtset, en som meska seg i vinning, det var alteret til en som gjorde bot. Hva straffet han seg selv for? Det virket som han hadde hatt et annet mål enn å snekre, som om han holdt tankene i sjakk med nitid innsats.»

Det er heilt usannsynleg at Edvard tenker alt dette, når han kjem inn i dette rommet. På dette tidspunktet kjenner han ikkje onkelen, og tankane om hans anger og ønske om å gjere bot, er fullstendig urimelege. Det er ingen logikk i desse refleksjonane, på dette tidspunktet i forteljinga. Når Edvard til slutt kjenner heile historia om foreldra og om onkelen, kan det vere meining i desse tankane, som eit tilbakeblikk. Men det er ikkje samanheng mellom analysen Edvard gjer av dette rommet og det han på dette tidspunktet i forteljinga veit om onkelen. Dermed fører den overivrige forteljaren til ei rekke logiske brist og bryt ned truverdigheita til karakterane. Denne overfortolkninga eller overanalyseringa går igjen i heile romanen. Når Edvard møter den mystiske jenta Gwen, som etter kvart skal vise seg å spele ei sentral rolle i oppklaringa av historia om foreldra hans, tenker han:

«Det ligger en historie bak når ei ung jente går med et gammelt, oppskrapt herreur. Iallfall når den unge jenta drar ermet over uret straks en annen kikker mot det. Det ante meg at hun kunne dra ermet over langt større hemmeligheter.»

Korfor ikkje bare beskrive klokka og ermet som blir dratt over, utan alle desse fortolkningane? Korfor ikkje bare la det vere opp til lesaren å vurdere kva eit herreur som blir skjult under genserermet kan bety?

Og medan eg er inne på fortolkningar og forklaringar: Når ein forfattar ser seg nødt til å forklare metaforane han sjølv bruker, for at lesaren skal forstå samanhengen og assosiasjonen, er det kanskje ein tanke å revurdere heile metaforen.

«Men slik hun hadde sin sminke, hadde jeg min. Saksum var uendelig langt vekk fra Raba Resturant i Lerwick. Så jeg satte et finmasket dørslag under det jeg slapp ut til henne, og da jeg var ferdig med sammendraget over Edvard Hirifjells liv, var dørslaget bulende tungt. Jeg hadde kokt saft på ei bøtte urenska bær og silt unna en dryppende graut av småkvist, maur og barnåler, bare at mitt dørslag var bulende tungt av frontkjempere, taushet og skulende blikk utenfor samvirkelaget.»

Nå har eg ikkje kommentert vekslinga mellom radikal og konservativ bokmål, mangelen på konsekvens i bruken av -a- og -en-endingar i hokjønnsord og bruken av sjøl og selv i same avsnitt. Dette er slett forlagsarbeid, men hadde resten av boka vore god, ville det kunne passere.

Svøm med dem som drukner er ei spennande historie med pageturnar-effekt. Men dersom ein skal sile haustens mange romanar gjennom et finmasket dørslag, anbefaler eg å velje denne bort.

Svøm med dem som drukner
Lars Mytting
Gyldendal norsk forlag
Norge, 2014
472 sider

(Mi utgåve er kjøpt gjennom ebok.no, og eg har derfor ikkje sidetal på sitata).

«Du må ikke sove»

De som ikke finnes

Det er ikkje så ofte eg les bøker som verkeleg ryster verdsbiletet mitt. Men den tredje – og desidert sterkaste – boka Simon Stranger har skrive om Bærumsjenta Emilie, gjer akkurat det: De som ikke finnes er ei bok som aktiverer sterke kjensler i meg. Mesteparten av boka forgår i velkjende kulisser, i eit nyoppussa hus med flatskjerm i stova, reint vatn i dusjen og mat i kjøkkenskapet. Som lesar kjenner eg meg igjen i kvardagen til Emilie. Eg har alt det ho har, eg kan identifisere meg med henne, heilt til Samuel kjem inn i heimen hennar. Samuel er ein av dei som ikkje finst, ein papirlaus flyktning, som har reist til Europa for å tene pengar som han kan sende heim til familien sin. For Europa er eit lykkeland, kor alle har nok. Eit land han har drøymd om, heilt sidan han var liten. Men Europa svarer ikkje til forventningane. Europa tar ikkje imot Samuel.

Containeren ble åpnet fra utsiden, og lyset strømmet inn. Samuel strakte ut hånden og holdt igjen Amadou, i tilfelle det var politiet. En mann sa på gebrokkent engelsk at de kunne komme ut. Samuel kikket over kanten på trekassene. Vinket Amadou opp fra gulvet. Så klatret de over. Ble tatt imot av to hvite menn med bustete hår og arbeidsklær. De ble tilbudt en dusj og noe å spise, før de ble bedt om å vaske seg ut av containeren. Tømme dobøtten og skrubbe gulvet.
Dette var så langt unna det bildet folk hjemme hadde av Europa som man kunne komme. Hvor mange av dem var det som så for seg denne skitne containeren når noen sa Europa, eller det skitne vaskerommet der de måtte dusje etterpå, med nakne føtter mot det iskalde betonggulvet? (s. 80)

De som ikke finnes åpner med at Samuel banker på soveromsvindauget til Emilie. Det har gått nokre år sidan Emilie var på charterferie på Gran Carnaria i boka BarsakhDet var her ho møtte Samuel frå Ghana, som hadde flykta over sjøen, for første gong. Emilie får vite at etter at han blei arrestert på Gran Canaria og sendt tilbake til Ghana, har han nok ein gong flykta gjennom Europa. Og nå står han plutseleg utføre vindauget hennar på Blommenholm, kledd i ein fillete og skitten dress, med eit kutt i hånda og ein papirlapp med adressa hennar på, som han fekk før dei skilde lag på Gran Canaria. Han lukter vondt og er svolten og han ber henne om hjelp.

Emilie blir redd det mørke i blikket til Samuel. Han er desperat og ho er usikker på om han eigentleg er stabil. Ho er òg redd for framtida si. Ho har ein betinga dom, etter aksjonen ho deltok i, då ho var med i Verdensredderne i forrige bok. Viss ho blir tatt for å hjelpe ein papirlaus, illegal flyktning, kan ho risikere fengsel. Med dette i bakhovudet, avviser ho Samuel, etter å ha gitt han litt mat og ein dusj og sender han ut i Oslo igjen, i den same, skitne skjorta som han kom i. Ho som ein gong kyssa den afrikanske flyktningen, er redd for at foreldra hennar skal kunne lukte at han har lånt dusjen. Ho som ein gong ville redde verda, gjennom aksjonar mot handelsstanden, møter seg sjølv i døra, når ein av dei trengande, som ho ville redde, dukker opp på trappa hennar.

         – Kan jeg få låne doen deres? spør han og setter glasset fra seg inntil en hagespade. Emilie skyver vekk en ødelagt håv som holder på å falle over henne. Vet ikke hva hun skal svare, for hun vil ikke ha Samuel inn i huset, er redd, men tør ikke si det, tør ikke innrømme det engang. Hva er alt engasjementet hennes for verden egentlig verdt da, hvis hu avviser en som så åpenbart trenger henne? (s. 26-27)

Dermed blir De som ikke finnes ein roman som (meir direkte enn dei to første Barsakh-romanane) stiller spørsmål ved rettferd og fordeling av goder i verda. Denne gongen  er eg imponert over kor direkte Simon Stranger våger å vere, når han kritiserer den vestlege materialismen. Og sjølv om De som ikke finnes er ein roman med moral, er det ikkje ein moraliserande roman. For der Verdensredderne hadde ein tendens til å tippe litt over og til å ha ein del moralistiske parti, er De som ikke finnes langt meir balansert. Og det er dét som gjer boka så brutal! De som ikke finnes viser fram to verkelegheiter, Emilie si verkelegheit og Samuel si verkelegheit. Og så gjer ikkje romanen noko meir. Romanen er verken kommenterande, vurderande eller moraliserande. Kommentarane og vurderingane blir det opp til lesaren å gjere. Og den tankeprosessen De som ikke finnes, sett i gang hos meg som lesar, er viktig. Boka tvinger meg til å ta av meg skylappane og tenke på dei som ikkje finst, her i verdas rikaste land.

For snart femten år sidan, blei eg for første gong kjend med etikken til John Rawls, gjennom studiene mine. Den amerikanske filosofen har rettferd for alle involverte, som moralfilosofisk rettesnor. Han meiner at bare den som er uvitande om sin eigen posisjon i eit samfunn, vil vere i stand til å fordele goder rettferdig. Og med omgrepet slør av uvitenhet (Veil of Ignorance), konstruerer han eit tankeeksperiment: For å kunne fordele goder rettferdig, må dei som skal gjere dette ha eit slør av uvitenhet om sin eigen posisjon. Bare då vil dei kunne fordele goder på ein sånn måte at sjølv dei svakaste vil oppleve fordelinga som rettferdig. I den brilliante romanen Mnem (ja, eg veit eg stadig trekk denne fram, men det er nå ein gong slik med favorittbøker. Dessutan snakker vi jo tross alt om same forfattar nå), prøver Stranger ut Rawls sin teori i romanform. Bak den fiktive byen Mnem, står det ei gruppe som skal fordele goder. Og etter at planen for korleis bustad, yrke, inntekt og alt anna er sett opp, trekk dei lodd om posisjonane. Dei som fordeler, har med andre ord med eit slør av uvitenhet om sin eigen posisjon i samfunnet, når dei fordeler godene.

Ein av dei siste setningane i De som ikke finnes er: «Det er ikke din skyld at du er født her. Vær glad for de mulighetene det gir deg». Og med desse orda, minner Stranger gjennom Samuel meg på kor lite rettferdig fordelinga av goder er, på verdsbasis. Som Emilie, kan vi forsvare eigendomsretten vår, vere sparsomme med kva slags goder vi deler av. Men vi kan ikkje forsvare dette. Særleg ikkje viss vi ser bort i frå vår eigen posisjon i det globale fellesskapet. Verdiane våre, lovane og reglane om rett til å eige hus og heim, mobiltelefon og TV, den skeive fordelinga av goder på globalt plan, kan bare forsvarast dersom vi ser bort i frå dei vi ikkje vil erkjenne at finst. De som ikke finnes er ein roman som roper – i kor med Arnulf Øverland: «Du må ikke tåle så inderlig vel, den urett som ikke rammer deg selv.» Samuel har gjort inntrykk på meg. Eg håper eg aldri kjem til å gløyme han.

Og for dei som lurer på om ein kan lese De som ikke finnes utan å ha lese Barsakh og Verdensredderne, er det heilt uproblematisk. Vi møter Emilie og Samuel i dei to tidlegare romanane og, men De som ikke finnes kan lesast frittståande og den nødvendige bakgrunnshistoria blir kort oppsummert for nye lesarar. Så det er faktisk inga unnskulding for å ikkje lese De som ikke finnes.

De som ikke finnes
Simon Stranger
Cappelen Damm
Norge, 2014
174 sider.

Takk til Cappelen Damm for leseeksemplar.